مانند درگیریهای قبلی در خاورمیانه، جنگ جاری در ایران، جایگاه منحصر به فرد تورکیه در زمینههای نظامی، دیپلماتیک و اقتصادی را دوباره وارد صحنه کرده است. تحلیلگران میگویند که انقره به لطف ظرفیت خود در این زمینهها میتواند نقش مهمی در حل بحران ایفا کند.
ایالات متحده حداقل ۱۹ پایگاه نظامی در خاورمیانه دارد که بیشتر آنها در کشورهای غنی از انرژی مانند بحرین، کویت، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی واقع شدهاند.
با وجود حضور نظامی قوی آمریکا و سیستمهای دفاعی پیشرفته در منطقه، همه این کشورها، یکجا با اردن و عراق، با حملات راکتی ایران که پایگاههای آمریکایی را هدف قرار میدادند، مواجه شدهاند.
در حالی که راکتهای بالستیک و طیارت بدون سرنشین ایرانی شهرهای خلیج فارس را هدف قرار دادند، تورکیه، منحیث یک کشور غیرعربی خاورمیانه که عضو ناتو است و داری اردوی قوی میباشد، با موج مشابهی از حملات مواجه نشده است. یک راکت که به سمت تورکیه فیر شده بود، قبل از ورود به حریم هوایی تورکیه، توسط سیستم دفاع هوایی ناتو در مدیترانه رهگیری شد.
در عین حال، تورکیه موضع خود را به صفت یک نیروی بیطرف تقویت کرد و به دنبال جلوگیری از تشدید بحران بود.
رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور تورکیه، پس از حمله نظامی اسرائیل که منجر به کشته شدن علی خامنهای، رهبر ایران، شد، به تهران تسلیت گفت. اردوغان همچنین حملات ایران به کشورهای خلیج فارس را غیرقابل قبول توصیف کرد و هشدار داد که منطقه میتواند به "حلقه آتش" کشیده شود.
تورکیه از طرفین درگیر خواست تا در اسرع وقت به درگیری پایان دهند و حمله آمریکا و اسرائیل به ایران را "نقض آشکار" قوانین بینالمللی توصیف کرد.
انقره با حفظ سیاست بیطرفی در مناقشه اوکراین و مشارکت در ابتکارات دیپلماتیک، پیشنهاد میانجیگری بین آمریکا و ایران برای پایان دادن به جنگ را داد.
صدای عقل سلیم
اورال توغا، محقق مرکز مطالعات ایران مستقر در انقره، گفت که تورکیه تمام تلاش خود را برای پایان دادن به جنگ انجام داده و همچنان انجام خواهد داد.
توغا به TRT World گفت: «تورکیه تمام تلاش خود را برای پایان دادن به جنگ انجام داده و خواهد داد. هدف اول در این مرحله آتشبس است. صرف نظر از شرایط، تورکیه همیشه راهبردی را دنبال خواهد کرد که از ثبات حمایت کند.»
توغا به TRT World گفت که انقره در بسیاری از بحرانها، از شرق آفریقا گرفته تا جنگ اوکراین، تجربه میانجیگری دارد، اما مقیاس جنگ فعلی که به خاورمیانه گسترش یافته و سه قدرت مختلف را درگیر کرده است، مستلزم آن است که طرفین اراده مذاکره داشته باشند.
تورکیه با وجود عضویت در ناتو، در جنگ اوکراین موضع بیطرفانهای اتخاذ کرد و سعی کرد روابط خود را با مسکو حفظ کند. به گفته کارشناسان، نقش اسرائیل در آغاز درگیری نظامی با ایران باعث شد انقره برخورد بیطرفانه مشابهی را اتخاذ کند.
به گفته اوزگور کورپه، استاد دانشگاه دفاع ملی، تورکیه نمیخواهد علیه ایران موضعگیری کند.
کورپه به TRT World گفت: «تورکیه نمیخواهد یکی از طرفهای مسئول بدبختی کشوری باشد که با آن پیوندهای تاریخی و فرهنگی قوی دارد.»
کورپه اظهار داشت که موضع تورکیه با رفتار ایران در قبال انقره شکل خواهد گرفت.
کورپه با اشاره به اینکه اظهارات رسمی تورکیه نیز در همین راستا است، به TRT World گفت که انقره بنابراین بیطرفی را به صفت یک استراتژی اتخاذ کرده و به این کار ادامه خواهد داد.
این استاد دانشگاه افزود که تورکیه میتواند در بحرانهای بینالمللی، همانطور که در جنگ اوکراین انجام داد، شیوه برخورد «بیطرفی فعال» را اتخاذ کند، نه بیطرفی منفعل.
به گفته کورپه، تورکیه فقط در صورتی میتواند در جنگ درگیر شود که خاک خودش هدف قرار گیرد. با این حال، او گفت که این خطری است که هیچ یک از طرفهای درگیر در این مرحله نمیخواهند آن را بپذیرند.
پناهگاهی امن در مواقع بحران
به گفته کارشناسان، همانطور یکه در بحرانهای متعدد از حمله ایالات متحده به عراق گرفته تا جنگ داخلی سوریه دیده شده است، موضع ضد جنگ تورکیه و تلاشهای میانجیگرانه آن، ظرفیت انقره را برای تبدیل شدن به یک پناهگاه امن منطقوی نشان میدهد.
در حالی که اختلافات سیاسی بین تورکیه و ایران در مورد مسائلی مانند آینده سوریه پس از اسد یا نقش حزبالله در لبنان وجود دارد، روابط تاریخی بین انقره و تهران به رئیس جمهور اردوغان اجازه میدهد تا با رهبری ایران ارتباط مؤثرتری برقرار کند.
عمر اوزگل، افسر سابق اردوی تورکیه که قبل از این به صفت وابسته نظامی تورکیه در تهران خدمت میکرد، با این دیدگاه موافق است.
اوزگل به TRT World گفت: "هیچ دلیلی وجود ندارد که ایران موضع خصمانهای نسبت به تورکیه اتخاذ کند. چنین اقدامی یک اشتباه جدی برای ایران خواهد بود، به ویژه از نظر استراتژیهای جنگی."
توغا نیز به طور مشابه اظهار داشت که تورکیه همچنان یک پناهگاه امن و دور از درگیری خواهد بود.
این شیوه همچنین برای کشورهای خلیج فارس که به شدت به صادرات انرژی، واردات مواد غذایی و درآمدهای گردشگری وابسته هستند، معتبر تلقی میشود.
کشورهای خلیج فارس به دلیل جنگ جاری با معضله ای جدی روبرو هستند. بسته شدن عملی تنگه هرمز توسط ایران، حمل و نقل انرژی را به شدت مختل کرده است.
به گفته اوزگل، "برخورد منصفانه" تورکیه در قبال بحرانهای منطقوی توسط ایران و کشورهای خلیج فارس در نظر گرفته خواهد شد.
اوزگل در ارزیابی خود به TRT World اظهار داشت: "تورکیه همچنان پناهگاه امنی برای کشورهای خلیج فارس و ایران خواهد بود."
