استانبول که پایتخت سه امپراتوری - روم، بیزانس وعثمانیها - بوده است، با نامهای مختلفی از جمله "رومای دوم"، "روم جدید"، "بیزانس"، "کونستانتینو پولیس" و "قسطنطنیه" شناخته میشد.
در طول تاریخ، این شهر که 30 بار توسط اردوهای متعدد محاصره شده بود، شاهد ساخت معابد، ساختمانهای اداری، کاخها، حمامها و یک هیپودروم بود و به مهمترین مرکز مسیحیان ارتودوکس تبدیل شد.
کاوشهای ینیقاپی نشان داده است که تاریخ باستانی این شهر به 8000 سال پیش برمیگردد و یکی از نقاط عطف تاریخی آن زمان بود که کنستانتین کبیر، که در قرن چهارم میلادی تاج و تخت روم را به دست گرفت، آن را پایتخت امپراتوری جدید خود قرار داد.
با پیروی از حدیث پیامبر اکرم مبنی بر اینکه «قسطنطنیه قطعاً فتح خواهد شد. فاتح این شهرچه قوماندان خوبی است واردوی اوچه صلی الله علیه وسلم اردویی خوبی است»، این شهر منحیث یکی از مهمترین اماکن قابل فتح جهان اسلام شهرت یافت.
قسطنطنیه که به دروازه غرب برای مسلمانان و شرق برای مسیحیان تبدیل شده بود، در سال 1204 در طول جنگهای صلیبی توسط لاتینها مورد حمله قرار گرفت.
سه لشکرکشی بزرگ در دوره بنیامیه برای کسب ستایش حضرت محمد صلی الله علیه وسلم به قسطنطنیه سازماندهی شد و دیگری توسط عباسیان طی سالهای 781-782 انجام شد.
اولین محاصره قسطنطنیه، به رهبری معاویه بن ابوسفیان و با مشارکت عده ای از صحابه پیامبراکرم صلی الله علیه وسلم، اثرات فراموشنشدنی بر دورههای بعدی گذاشت.
مشارکت ابو ایوب انصاری، که درطول مهاجرت حضرت محمد صلی الله علیه وسلم به مدینه، در خانهاش از او پذیرایی کرد، در این محاصره و مرگ او در مقابل دیوارها، منبع انگیزه بزرگی برای جهان اسلام در مسیر منتهی به فتح در سال 1453 شد.
شهر موعود در اسلام
قسطنطنیه، همانطوری که پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم پیشگویی کرده بودند، به شهر موعود اسلام برای حاکمان مسلمان تبدیل شد.
استانبول که شاهد یک سلسله از باشکوهترین محاصرهها و دفاعهایی بوده که جهان تاکنون به خود دیده است، قبل از سال 1453 دهها بار توسط اقوام و تمدنهای مختلف محاصره شده بود.
قبل ازمسیح، پادشاه فیلیپ مقدونی، امپراتور روم سپتیموس سوروس، و پس از مسیح، کوروش، حاکم ایرانی، تورکهای آوار، امویان، عباسیان، امپراتوریهای اول و دوم بلغارستان، روسها، شاهزادهنشین کیف، صلیبیون، امپراتوری نیقیه، ونیزیها، جنواییها و عثمانیها این شهر را محاصره کردند.
روندی که به فتح استانبول انجامید
در حالی که برخی منابع اشاره میکنند که آتیلا، وایکینگها و گوتها نیز شهر را محاصره کردند، محاصره نهایی در سال 1453 توسط سلطان محمد دوم انجام شد که امپراتوری عثمانی را به قدرت رساند.
سلطان محمد دوم پس از به تخت نشستن، معتقد بود که قطع پشتیبانی بحری برای فتح استانبول ضروری است. بنابراین، در سال 1452، او قلعه روملی را در مقابل قلعه آناتولی (ساخته شده توسط بایزید اول) ساخت تا از رسیدن کمک به استانبول از طریق رودخانه دانیوب و بحیره ای سیاه جلوگیری کند.
توپهای بزرگی توسط انجنیران برجسته آن زمان برای تخریب دیوارهای بلند و ضخیم استانبول ریختهگری شد. این توپها که در بریوری 1453 ریختهگری شدند، به دستور سلطان به حومه استانبول آورده شدند. اردویی متشکل از 10000 نفر تحت فرمان قارجه پاشا، قلعههای ویزه، سیلیوری و آیاستفانوس در نزدیکی استانبول را محاصره کرد.
روندی که منجر به فتح استانبول شد... تا ماه اپریل، محمد دوم به همه ای شهرها و مناطق پیام داد تا به اردو بپیوندند و در 5 اپریل 1453، اردوی عثمانی تحت قومانده محمد دوم به سمت استانبول حرکت کرد. در این دوره، علمای مهم دوران عثمانی، مانند آق شمسالدین، آق بیک و ملا گورانی نیز در کنار سلطان محمد بودند.
در حالی که سلطان محمد دوم آناتولی و شاخ طلایی را در دست داشت، زاغانوس پاشا، بی اوغلو را فتح کرد و به سمت گالاتا حرکت کرد. در همان روز، محمد دوم، محمود پاشا را به صفت نماینده نزد امپراتور بیزانس فرستاد، اما پیشنهاد صلح رد شد.
محاصره استانبول آغاز شد
سلطان محمد دوم محاصره استانبول را در 6 آوریل 1453 آغاز کرد. اردوی عثمانی شهر را هم از خشکه و هم از بحر محاصره کرده و دیوارها را شکستند. در این مدت، بیزانسیها دیوارهای خود را بازسازی کردند تا از ورود تورکها به شهر جلوگیری نمایند.
ناتوانی کشتیهای عثمانی در جلوگیری از رسیدن کشتیهای جنوایی و ونیزی ها به کمک بیزانس، روند جنگ را تغییر داد. زنجیر کشیده شده بین شاخ طلایی و قاره کوی مانع از ورود کشتی های عثمانی به شاخ طلایی شد و روند جنگ را به ضرر عثمانیها تغییر داد.
به تعقیب این تحولات، سلطان محمد دوم دستور داد 72 کشتی گالی از طریق زمینی انتقال داده شود و در شب 21 تا 22 اپریل به شاخ طلایی پرتاب شوند. کشتیهایی که از طریق دولمهباغچه به شاخ طلایی پرتاب شدند، روند جنگ را تغییر دادند. کشتیهایی که شبانه به شاخ طلایی پرتاب شد، درتاریخ 22 اپریل از شاخ طلایی آتش گشود. بیزانسیها از آنچه دیدند بسیار شگفتزده شدند و نمیتوانستند باور کنند که کشتی هایی به شاخ طلایی فرستاده شده است.
قبل از حمله بزرگ نهایی، سلطان محمد درتاریخ 24 ماه می، ایسفندیار اوغلو قاسم بیگ را به صفت خود نزد امپراتور فرستاد و خواستار تسلیم شهر شد، اما هیچ توافقی حاصل نشد.
با به آب انداختن کشتیها به شاخ طلایی، روند نبرد به نفع عثمانیها تغییر کرد وسلطان محمد دستور حمله بزرگ را در تاریخ 29 ماه می صادر کرد. این حمله که از سپیده دم 29 ماه می آغاز شد، دیوارهای شهر را درنوردید.
در تاریخ29 ماه می 1453، استانبول، با دروازههای بازش، توسط نیروهای عثمانی به رهبری سلطان محمد دوم فتح شد.
سلطان محمد دوم، که به خاطر ستایشهای حضرت محمد (ص) لقب «فاتح» را کسب کرده بود، با اجازه ندادن به غارت شهر، تحمل زیادی از خود نشان داد و به صفت نمادی از این فتح، ایاصوفیه را به مسجد تبدیل کرد.
فتح استانبول نقطه عطفی در تاریخ جهان بود:
ظفر بیلگی، مورخ و نویسنده، در مورد اهمیت فتح استانبول اظهار داشت که این فتح چیزی بیش از تصرف یک شهر بود؛ این فتح نقطه عطفی در تاریخ جهان بود و خاطرنشان کرد که سلطان محمد فاتح این فتح را مسئله مرگ و زندگی میدانست.
بیلگی توضیح داد که روشهای نظامی مورد استفاده عثمانیها در طول محاصره استانبول بسیار مترقی تراززمان خود بود. او توضیح داد که چگونه این روشها - استراتژیهای نظامی مختلف، حرکت کشتیها از طریق خشکه، برجهای چرخدار، ساخت قلعه روملی و تلاش برای شکستن دیوارها با واحدهای حفاری - که بسیار مترقی و ئیشرفته از دوران خود در نظر گرفته میشدند، منجر به پایان موفقیتآمیز محاصره شد.
بیلگی اظهار داشت: «با فتح استانبول، در اروپا و جهان مسیحیت این تصور وجود داشت که برتری غرب به شرق انتقال یافت و روند تسلط جهان شرق بر اروپا آغاز شده است. به طور خاص، جریان های رنسانس و اصلاحات که از پرسشهای داخلی اروپا پدید آمدند، منجر به تولدی دردناک برای اروپا شدند و با این فتح، اروپا که تحت فشار محدودیتهای داخلی بود، آبستن آغازی جدید شد.»
بیلگی با توصیف چگونگی توسعه ساختارهای مذهبی، فرهنگی و اجتماعی استانبول پس از فتح، توضیح داد که سلطان محمد تصمیم داشت این شهر را به یکی از برجستهترین مراکز جهان در این مناطق تبدیل کند.
بیلگی تأکید کرد که تبدیل دولت به یک قدرت جهانی توسط فاتح سلطان محمد خان و به رسمیت شناخته شدن او منحیث بنیانگذار امپراتوری عثمانی از طریق فتح استانبول تحقق یافت و افزود که این واقعیت که بزرگترین نهاد دولتی تأسیس شده در این جغرافیا در دوران اخیر در استانبول واقع شده است، در واقع منبع الهام مهمی بوده است.
