در حالی که حزب عدالت و توسعه بیست و پنجمین سالگرد خود را درتاریخ ۱۴ آگست جشن میگیرد، تورکیه سپاسگزار، این ربع قرن را به صفت دوره تعیینکننده ظهوراینکشوردرسلسله مراتب جهانی به یاد خواهد آورد.
این حزب که اندکی پس از تأسیس به قدرت رسید، تحول بزرگی را در تورکیه، چه در سیاست داخلی و چه در نظم جهانی، به وجود آورد.
دولت تحت رهبری حزب عدالت و توسعه با برچیدن مراکز قدرت نظامی و بوروکراتیک ریشهدار، پذیرش تنوع فرهنگی و اجتماعی، بهبود اقتصاد و تقویت روابط بین مردم و دولت، قدرت را به دست گرفت.
هنگامی که حزب کنترل امور داخلی کشور را به طور کامل به دست گرفت، میتوانست بر تدوین و اجرای یک سیاست خارجی قوی و عملگرایانه تمرکز کند که منجر به افزایش نقش منطقوی و جهانی تورکیه شد. در سالهای اولیه، دولت حزب عدالت و توسعه بر بهبود اقتصاد و جایگاه بینالمللی در راستای اهداف خود برای عضویت در اتحادیه اروپا و ایجاد روابط بهتر با کشورهای همسایه تمرکز داشت.
با گذشت زمان، این حزب یک گشایش چند وجهی را مورد تعقیب قرارداد که به خاورمیانه، بالکان، آفریقا، قفقاز، آسیای مرکزی و جغرافیای دورتر گسترش مییافت و هدف آن تقویت و گسترش اقتصاد و افزایش قدرت منطقوی آن بود.
در قلب این تحول، انتقال ظرفیت اقتصادی افزایش یافته، شبکه دیپلماتیک در حال گسترش و ابزارهای امنیتی مستقلتر به سیاست خارجی نهفته است.
طبق دادههای بانک جهانی، تولید ناخالص داخلی تورکیه از ۲۳۶ میلیارد دالر به ۱.۶ تریلیون دالر در سال ۲۰۲۵ افزایش یافت.
دولت حزب عدالت و توسعه تصمیم داشت روابط تورکیه را بدون قطع روابط سنتی با غرب متنوع کند. اگرچه آغاز مذاکرات عضویت در اتحادیه اروپا در سال ۲۰۰۵ نشاندهنده بُعد غربی بود، اما هدف آن کاهش تنشها با همسایگان اتحادیه اروپا، گشودن درها به روی آفریقا، تقویت روابط اقتصادی با کشورهای خلیج فارس و تقویت روابط نهادی با آسیای مرکزی نیز بود.
رئیس جمهور رجب طیب اردوغان و متحدانش، با حمایت عمومی و تأثیر شرایط بینالمللی، با اصلاح قانون اساسی و قوانین، به قیمومیت نظامی پایان دادند.
حزب عدالت و توسعه در دومین دهه قدرت خود، مجبور بود با مسائلی مانند قیامهای عربی در خاورمیانه، هرج و مرج در سوریه، تنشها در شرق مدیترانه، کودتای نافرجام ۱۵ جولای، نارضایتی غرب از خودمختاری تورکیه، تنشها بین روسیه و اوکراین و تحریم قطر دست و پنجه نرم کند.
پس از این روند، انقره به سمت یک فرآیند تصمیمگیری مستقلتر و متمرکز بر امنیت تغییر جهت داد.
این استقلال استراتژیک، جهت سیاست خارجی تورکیه را در پانزده سال گذشته تعیین کرده است. اصلاحیه قانون اساسی سال ۲۰۱۱ که قیمومیت نظامی را شکست، تورکیه را قادر ساخت تا سیاست امنیتی و خارجی را آزادانهتر پیش ببرد.
ظهور استراتژیک تورکیه
دولت غیرنظامی حزب عدالت و توسعه، روابط خود با ناتو را تقویت کرد و در عین حال روابط انعطافپذیری با سایر مراکز، از جمله روسیه، آسیای مرکزی، کشورهای خلیج فارس، آسیا و آفریقا برقرار ساخت.
در سایه ای این خودمختاری، تورکیه قابلیتهای دفاعی خود را تقویت کرد.
سطح تولید داخلی در صنایع دفاعی از دو فیصد در سال ۲۰۰۲ به بیش از ۸۰ فیصد در حال حاضر افزایش یافته و همچنان در حال افزایش است. این یک دستاورد بسیار چشمگیر است.
تکنالوژی های طیاره ای بدون سرنشین، کشتیهای جنگی، وسایط زرهی، سیستمهای راکتی و قابلیتهای جنگ الکترونیک تورکیه به اقتصاد تورکیه کمک کرده و به ابزارهای سیاست خارجی تبدیل شدهاند که روابط با پاکستان، اوکراین، کشورهای خلیج فارس، آفریقا و آسیای مرکزی را تعمیق میبخشد.
طیارات بدون سرنشین بیرقدار و جت جنگی نسل پنجم قاآن در مقیاس جهانی برجسته شدهاند. در نتیجه این موفقیتها، صادرات دفاعی و هوافضای تورکیه از ۲۴۸ میلیون دالر در سال ۲۰۰۲ به ۱۰.۰۵ میلیارد دالر در سال ۲۰۲۵ افزایش یافت.
تحولات در صنایع دفاعی، تورکیه را قادر ساخته است تا عملیات نظامی خود را مستقلتر انجام دهد؛ با این حال، اینکشور برای کاهش این شکاف، سرمایهگذاریهای زیادی درعرصه های تحقیق و توسعه انجام میدهد.
قدرت نظامی تورکیه در سال ۲۰۲۰ با جلوگیری از کودتای نظامی در لیبیا، خود را ثابت کرد.
در همان سال، حمایت نظامی تورکیه به آذربایجان کمک کرد تا سرزمینهای اشغالی خود را آزاد کند. در طول دو قرن گذشته، تورکیه حضور نظامی و همکاری خود را با کشورهای متعددی از جمله سومالیا، قطر، لیبیا، پاکستان و آذربایجان افزایش داده است.
درتاریخ ۷ آگست، این کشور یک اتحاد دفاعی سهجانبه با پاکستان، یگانه قدرت هستوی در جهان اسلام، و عربستان سعودی، یکی از بزرگترین تولیدکنندگان نفت جهان، راهاندازی کرد.
انتظار میرود سایر کشورهای عربی نیز به این اتحاد بپیوندند که آغاز دوران جدیدی در همکاریهای امنیتی منطقوی وایجاد صلح است.
دولتهای حزب عدالت و توسعه، فعالیتها و مأموریتهای دیپلماتیک تورکیه را در مقیاس جهانی گسترش دادهاند.
طبق اعلام وزارت امور خارجه، شبکه نمایندگیهای خارجی تورکیه به ۲۶۲ رسیده است که آن را به یکی از بزرگترین شبکههای دیپلماتیک در جهان تبدیل میکند.
برای مثال، در حالی که در سال ۲۰۰۲ صرفا ۱۲ سفارتخانه در آفریقا وجود داشت، این تعداد تا سال ۲۰۲۶ به ۴۴ سفارتخانه افزایش یافته است.
در همین دوره، حجم تجارت بین تورکیه و آفریقا از تقریباً ۳ میلیارد دالر به ۳۶.۶ میلیارد دالر افزایش یافت و خطوط هوایی تورکیه اکنون به ۶۴ متصمیم آفریقایی خدمات ارائه میدهد.
تورکیه روابط اقتصادی و دیپلماتیک قوی با کشورهای بالکان و آسیای مرکزی برقرار کرده است.
تورکیه یکجا با کشورهای بالکان، در سال ۲۰۲۵ به پلاتفورم صلح بالکان پیوست تا از شعلهور شدن مجدد درگیریهای گذشته جلوگیری کند و همکاری در زمینه امنیت مرزی، انرژی و حمل و نقل را ارتقا دهد.
در آسیای مرکزی، تورکیه با رهبری ایجاد سازمان کشورهای تورک (OTS) از شورای تورک در سال ۲۰۲۱، روابط خود را با این منطقه نهادینه کرد.
در همین حال، تورکیه پس از دوره پرآشوب بهار عربی، روابط خود را با کشورهای بزرگ عربی مانند عربستان سعودی و مصر تقویت بخشید. انقلاب در سوریه یک دستاورد جئوپولیتیکی قابل توجه برای منطقه بود.
نقش تورکیه در میانجیگری و دیپلماسی بحران نیز توجه جهانی را به خود جلب کرد. در گذشته، تورکیه بین بوسنیا و صربستان، سوریه و اسرائیل، ایران و ایالات متحده، روسیه و اوکراین، افغانستان و پاکستان، اتیوپیا و سومالیا و بین گروههای عراقی میانجیگری کرده است.
اخیراً، درسال ۲۰۲۲، اینکشوردر جریان جنگ بین روسیه واوکراین، میانجی طرح حبوبات وغله جات بحیره ای سیاه بود. این امر با جلوگیری از قحطی و سختی در برخی از نقاط جهان، ظرفیت دیپلماتیک تورکیه را نشان داد.
قدرت نرم و دیپلماسی بشردوستانه نیز از اجزای مهم سیاست خارجی تورکیه هستند
مؤسساتی مانند تیکا، مؤسسه یونس امره، بورسیههای تحصیلی تورکیه، بنیاد معارف، آفاد، هلال احمر تورکیه وخطوط هوایی تورکیه، روابط اجتماعی تورکیه را از طریق کانالهای مختلف گسترش دادهاند.
طبق دادههای OECD، تورکیه در سال ۲۰۲۴ تقریباً ۷.۳ میلیارد دالر کمکهای توسعوی دوجانبه ارائه کرده است؛ ۶.۱ میلیارد دالر از این کمکهای بشردوستانه بوده است.
تیکا در ۶۱ کشور دفتر هماهنگی دارد که ۲۲ مورد از آنها در آفریقا هستند. مدارس معارف تورکیه به هزاران دانشجو در خارج از کشور آموزش میدهند که تعداد قابل توجهی از آنها بورسیه تحصیلی برای تحصیل در تورکیه دریافت میکنند. علاوه بر این، اقتصاد، انرژی و ارتباطات، پایههای مادی نفوذ دیپلماتیک تورکیه را تشکیل میدهند. صادرات تورکیه به موفقیت چشمگیری دست یافته و از تقریباً ۳۶ میلیارد دالر در سال ۲۰۰۲ به ۲۷۳ میلیارد دالر در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است. خطوط لولهای مانند تاناپ، تورکاستریم، باکو-تفلیس-جیحان، کرکوک-یومورتالیک و باکو-تفلیس-قرص، موقعیت ترانزیتی تورکیه را بین اروپا، قفقاز، خاورمیانه و آسیای مرکزی تقویت کردهاند.
فراتر از تنگه هرمز
بسته شدن تنگه هرمز در طول جنگ ایران و آمریکا، نیاز کشورهای عربی به اتصال از طریق تورکیه را افزایش داد، همانطور که در پروژههای جادهای، ریلی و خط لوله مشاهده شد.
هم کشورهای خلیج فارس و هم عراق میخواهند از طریق تورکیه به غرب نزدیک شوند و تورکیه از این روند جدید همکاری استقبال میکند.
کشف گاز طبیعی دربحیره ای سیاه از سال ۲۰۲۰ برای تورکیه دستاورد قابل توجهی بوده است.
اخیراً، سیاست خارجی تورکیه نقش فعالتری در سازمانهای بینالمللی برای تأثیرگذاری بر دستور کارهای منطقوی و جهانی ایفا کرده است.
نقش فعال آن در پلاتفورمهایی مانند (جی ـ۲۰)، ناتو، سازمان همکاری اسلامی، D-8 و سازمان کشورهای تورک زبان؛ تبدیل مجمع دیپلماسی آنتالیا به یک مجمع بینالمللی؛ و ابتکارات میانجیگری آن در سازمان ملل و سازمان امنیت و همکاری اروپا نمونههایی از این روند هستند.
با این حال، توانایی تعیین دستور کار، نتیجه مثبتی را تضمین نمیکند؛ زیرا تورکیه بر دستیابی به اجماع از طریق تعامل همزمان با بازیگران مختلف، که گاهی اوقات متضاد هستند، تمرکز دارد.
در پایان، نفوذ بینالمللی رو به رشد تورکیه در طول ربع قرن قدرت حزب عدالت و توسعه را باید به توانایی آن در ترکیب دیپلماسی فعال با شیوه عملکرد برد-برد، با پشتیبانی اقتصاد قوی، صنایع دفاعی، تجارت، کمکهای بشردوستانه، انرژی، حمل و نقل و مشارکتهای استراتژیک نسبت داد.
وقتی دلایل موجهی در لیبیا و قرهباغ وجود داشت، ازقبول ریسک دریغ نکرد.
تورکیه به رعایت قوانین وهمکاریهای متقابل بینالمللی توسط نهادها، در راستای تامین صلح منطقوی وجهانی ارزش واهمیت زیادی قائل است.
تورکیه، از بالکان تا آفریقا، از بحیره ای سیاه تا آسیای مرکزی و خاورمیانه بازیگری مهمی میباشد، لازم است تا در بسیاری از زمینهها روی آن حساب کرد.
در سایه تجربه نهادی، شبکه دیپلماتیک و ظرفیت تکنالوژیکی که ظرف 25 سال گذشته انباشته شده است، تورکیه آماده است تا نقش جهانی بزرگتری را بر عهده بگیرد.
پایداری آن به تقویت تابآوری اقتصادی در آینده و کاهش وابستگی به انرژی و تکنالوژیهای پیشرفته بستگی دارد.
